بوده ، فعلا چيزى از آنها برجاى نيست « 1 » . با وجود اين اگر بخواهيم از سبك ساختمان آنها آگاه شويم ، بايد بدقت در جزئيات معمارى طاق‌بستان بنگريم « 2 » . در كنار غارى ، كه شاهپور سوم در كوه معروف طاق‌بستان كنده بود ، غار ديگرى است خيلى بزرگتر ، كه بفرمان خسرو پرويز ساخته‌اند ( شكل 44 ) « 3 » . طاقى كه به شكل نيم‌دايره در مدخل اين غار زده‌اند ، بسبك درگاه قصور سلطنتى است . پايه‌هاى طاق بر دو ستون قرار دارد ، كه نقوش بسيار ظريفى بر آن‌ها رسم كرده‌اند . اين نقش درختى است ، كه شاخسار منظم و مرتب آن بر ستون پيچيده است ، و برگ آن مثل برگ كنگر ( شوك اليهود ) است و در بالا به گل شگفت‌انگيزى ختم مىشود ، به گمان هرتسفلد ، شايد اين درخت نمونهء از درخت زندگانى است ، كه در افسانه‌هاى عتيق ايران مذكور شده ، و در روايات و اساطير مزديسنى بصورتهاى گوناگون درآمده ، و نامهاى مختلف گرفته است ، از قبيل درخت گوكرن « 4 » و درخت ون‌ى يوذبيش « 5 »

--> ( 1 ) - هرتسفلد ، دروازه ، ص 108 . ( 2 ) - بالاتر ص 279 و ما بعد . ( 3 ) - هرتسفلد ، دروازه ، ص 91 و ما بعد و تصوير 40 - 33 ؛ صنايع پوپ 1 ، ص 520 و ما بعد ( رويتر ) ، 4 ر 68 - 153 . بنابر روايات ايرانى ، كه مورخان قديم عرب نقل كرده‌اند . بناى غار بزرگ طاق‌بستان متعلق بدوره سلطنت خسرو پرويز است . آقاى اردمان اين مطلب را مورد انتقاد قرار داده و با مقايسه تاجى ، كه شاه در نقوش برجسته غار بزرگ بر سر دارد ، با سكه‌هاى خسرو دوم و پيروز كوشيده است ثابت كند ، كه اين غار و نقوش برجسته آن از پيروز است ، و از اين مسئله مطالب بسيار مهم و وسيعى راجع به تاريخ صنايع ساسانى استنتاج كند . هرتسفلد دعوى اردمان را نپذيرفته است ( گزارش باستان 9 ، ص 158 - 91 ) ، و با ذكر شواهد باستانشناسى فراوان ، صحت روايت قديمى را مبنى بر اينكه اين غار توسط خسرو دوم ساخته شده ، تأييد كرده است . راجع بتحقيقات اردمان ر ك بمقاله او تحت عنوان « تاريخ طاق‌بستان » Das Datum Kaki Bustan des ، در نشريه Ars Islamica ، 4 ، ( 1937 ) ، ص 97 - 79 . ( 4 ) - Gokarn ( 5 ) - vani Yudh - besh